|
RYS HISTORYCZNY
GMINY WIELKA NIESZAWKA
Na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy 1 stycznia 1973r. została utworzona Gmina Wielka Nieszawka, w której granicach znajdują się cztery sołectwa, tj.: Brzoza, Cierpice, Mała Nieszawka i Wielka Nieszawka oraz kilka osad usytuowanych na terenach leśnych: Dybowo, Kąkol, Chorągiewka, Niedźwiadki, Jarki.
Jak podają źródła (słownik Królestwa Polskiego) historyczna nazwa części gminy to Nieszawa, (Nessau, (al.) Niszewken.
Szczególnie ciekawą historię mają trzy wsie położone wzdłuż rzeki Wisły tj.: Mała Nieszawka, Wielka Nieszawka i Brzoza.
Na południowym skraju powiatu toruńskiego w centralnej części województwa kujawsko-pomorskiego położona jest gmina Wielka Nieszawka. Ten leżący na lewym brzegu Wisły obszar, łączy dwie historyczne, polskie krainy: Ziemię Chełmińską i Kujawy. Wg „Słownika Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wydanego w 1880 roku, jego historyczna nazwa to: Nieszawa, Nessau i Niszewken.
Historia Gminy to nie tylko dzieje Królestwa Polskiego. Pierwsze ślady historii odnajdujemy już około 8 tys. lat p.n.e. na terenie wsi Brzoza. Są to stanowiska archeologiczne o ogromnej wartości poznawczej. Znajdują się one obecnie na terenie poligonu wojskowego. Cały kompleks tych stanowisk (kurhany) datowany jest na okres schyłkowego paleolitu i mezolitu. Są one zaliczane do unikatów w skali europejskiej.
W Gminie Wielka Nieszawka znajdujemy również wczesnośredniowieczne osadnictwo słowiańskie (ślady grodzisk), pozostałości po grodzie w Nieszawie i ruiny zamku krzyżackiego z okresu późnego średniowiecza. Wszystkie stanowiska archeologiczne są objęte ścisłą ochroną konserwatorską.
W 1230 roku za sprawą Konrada Mazowieckiego na terenie obecnej Gminy przybyło siedmiu rycerzy Zakonu Najświętszej Marii Panny. Na ich czele stał Herman von Balk. W tym samym roku źródła historyczne wzmiankują o owych jako o „ Nessoueca Occola”. W owym również roku bracia zakonni rozpoczęli budowę pierwszego na ziemiach polskich zamku krzyżackiego. Z tego właśnie drewnianego zamku Krzyżacy, jak potocznie zaczęła nazywać braci zakonnych ludność miejscowa, rozpoczynają ekspansję na ziemie polskie.
W latach 1251 - 1255 zakon utworzył już komturstwo nieszawskie, które obejmowało lewobrzeżny Toruń, sześć kęp wiślanych oraz wsie Murzynno i Orłowo sąsiadujące z Inowrocławiem.
W 1269 roku Polacy zniszczyli zamek w Małej Nieszawce. W pierwszej połowie XIV wieku odbudowano go już jako zamek murowany, który zawierał: przedzamcze
z młynem, piekarnią, browarem, wozownią oraz łaźnię. W 1422 roku król Władysław Jagiełło odzyskał zamek i około roku 1425 zmusił Krzyżaków do jego zburzenia. Ostatnim komturem na zamku był Wilryk Treder.
Jeszcze w 1422 roku król rozpoczął budowę nowego zamku w Dybowie a przy nim osady miejskiej Nieszawy, w skład której wchodziły tereny dzisiejszej Małej Nieszawki. Jednak w 1431 roku nowy zamek został zajęty przez Krzyżaków i na okres czterech lat (1431-1435) znów utworzono komturstwo nieszawskie. Na mocy pokoju w Brześciu Kujawskim po 1435 roku obszar ten na stałe wrócił pod panowanie Korony Polskiej.
W 1425 roku Nieszawa zyskała prawa miejskie i zaczęła zagrażać hanzeatyckiemu Toruniowi. Mieszczanie toruńscy, żyjący głównie z handlu obawiali się nadanych w Nieszawie w 1454 roku przez króla Kazimierza II Jagiellończyka tzw. Statutów Nieszawskich. Zburzyli miasto Nieszawę, ludność zmusili do emigracji aż na tereny położone dalej na południe. Dawni mieszkańcy grodu przenieśli się w dół Wisły i tam ponownie założyli Nieszawę. Po tym historycznym wydarzeniu pozostały dwie wsie: Mała Nieszawka i Wielka Nieszawka. Obie wsie obecnie swoje nazwy przyjęły dopiero w 1815 roku.
Osobliwe i ważne miejsce w historii Gminy Wielka Nieszawka zajmuje biskup włocławski Maciej Lubieński. To właśnie dzięki niemu z Holandii przybyli do Polski pierwsi olenderscy osadnicy.
Najstarszym śladem osadnictwa na tym terenie jest kontrakt lokacyjny z 3 stycznia 1594 roku, na mocy którego dziedzic Przyłubia wydzierżawia wieś Przyłubie osadnikom olenderskim „...uczciwym mężom Maciejowi Bekerowi, Hermanowi Bernerowi...” i innym.
Postępując dalej lewym brzegiem Wisły osadnictwo olenderskie pojawiło się w Brzozie (1606r.), Otłoczynie (1620r.) i Słońsku (1605r).
Dla nas jednak najbardziej istotne jest dawne osadnictwo w Wielkiej Nieszawce. Osadnikami byli Menonici - wyznawcy radykalnego odłamu protestantyzmu. Pierwsi osadnicy przestrzegali (wg praw swojej religii) zakazu noszenia broni, unikali piastowania funkcji publicznych, żyli w izolowanych gminach o wyraźnych i surowych zasadach moralnych.
Gospodarstwa osadników wyróżniały się budownictwem i bogactwem inwentarza.
W XVII i XVIII wieku Menonici przebywali w Wielkiej Nieszawce i na Kaczej Kępie. Ta sama sieć osadnictwa istniała też w XIX wieku. W roku 1815 na tych terenach zamieszkiwało 47 rodzin luterańskich i 3 rodziny menonickie. W 1864 roku w Wielkiej Nieszawce i przyległych osadach mieszkało już 118 Menonitów.
W latach dwudziestych XX wieku Menonici przeważnie już zniemczeni opuścili Wielką Nieszawkę. Pozostał po nich zbudowany w 1897 roku kościół. Obejrzeć można również zbór, będący dziś siedzibą Urzędu Gminy oraz cmentarz w Wielkiej Nieszawce.
Po II wojnie światowej do domów pozostawionych przez Menonitów wprowadzili się repatrianci ze wschodu.
BRZOZA
Według źródeł wieś Brzoza od 1470 roku stanowiła posiadłość biskupa włocławskiego. W 1603r. biskup Maciej Lubieński podpisuje kontrakt z osadnikami holenderskimi - głównie mennonitami, będącymi przedstawicielami ruchu religijno- społecznego w Holandii, zapoczątkowanego przez Menna Simmonsa. Menno Simmons początkowo był zwolennikiem Marcina Lutra, stąd mamy do czynienia z luteranami
i mennonitami. Osadnicy ci osiedlili się w Małej Nieszawce, Wielkiej Nieszawce i Brzozie.
MAŁA NIESZAWKA I WIELKA NIESZAWKA
Na terenie wsi Mała Nieszawka znajdują się ruiny grodu słowiańskiego Nieszawa, a później zamku obronnego, który w 1230 roku podarowany przez Konrada Mazowieckiego Krzyżakom jako siedziba Komturii.
W 1422 roku zamek został odzyskany przez Jagiełłę, a Krzyżacy zostali zmuszeni do zburzenia zamku. W 1425 roku powstała osada miejska Nieszawa przy zamku Dybów, w skład której wchodziły tereny dzisiejszej Małej Nieszawki. W tym samym roku osada zyskała prawa miejskie, stanowiące konkurencję dla Torunia. W 1454 roku Kazimierz II Jagielończyk nadał Nieszawie tzw. Statuty Nieszawskie. Z tą decyzją nie zgodzili się mieszczanie Torunia i zburzyli Nieszawę. Mieszkańcy Nieszawy przemieścili się w górę rzeki i zbudowali Nieszawę (byłe województwo włocławskie). Po tym wydarzeniu powstały dwie wsie - Mała Nieszawka i Wielka Nieszawka, które swe nazwy przyjęły dopiero w 1815 roku. W Małej Nieszawce w 1890 roku powstaje kościół mennonicki o konstrukcji drewnianej na fundamencie z kamienia. Kościół ten pełnił do 1945 roku różne funkcje, obecnie jest kościołem parafialnym wyznania rzymsko- katolickiego.
Luteranie posiadali szkołę i kościół w Wielkiej Nieszawce o konstrukcji murowanej na fundamencie kamiennym. Aktualnie w tym budynku mieści się Urząd Gminy.
Do końca II wojny światowej gminę w większości zamieszkiwali osadnicy niemieccy. Zabudowa w tym czasie, to budynki murowane z cegły, kryte dachówką. Po wojnie zamieszkiwali tutaj repatrianci ze Wschodu. W latach 1960-1970 powstały nowe budynki, które odstają od reszty zabudowań swoimi płaskimi dachami. W 1994 roku nowy plan wprowadził tylko budynki parterowe z dachami wysokimi - utrzymanie historycznej linii zabudowy - uwzględniając walory krajobrazu.
Miejscowości Mała Nieszawka i Wielka Nieszawka charakteryzują się zwartym układem zabudowy. Należy tu podkreślić, iż krajobraz Gminy Wielka Nieszawka pomimo gęstej zabudowy na osiedlach wykazuje duży stopień integracji z przyrodą. Szczególne znaczenie mają ogrody, sady przydomowe, tereny rekreacyjne, często otoczone płotem z drewna.
|
